Czym jest kolekcjonowanie pocztówek?
Deltiologia, nazywana też filokartystyką, zajmuje się zbieraniem, opisywaniem i badaniem kart pocztowych. Pocztówka może być pamiątką podróży, dokumentem przemian miasta, przykładem dawnej sztuki drukarskiej, świadectwem obyczajów albo pełnoprawnym dokumentem historii poczty.
Najważniejsze daty
Do użycia wchodzi brytyjski Penny Black — pierwszy na świecie samoprzylepny znaczek pocztowy. Reforma Rowlanda Hilla upowszechnia zasadę opłaty przesyłki przez nadawcę.
Poczta austro-węgierska wprowadza oficjalną kartę korespondencyjną Correspondenz-Karte. Jest pozbawiona ilustracji, ale jej prosty i tani format szybko zdobywa popularność.
W czasie wojny francusko-pruskiej karty korespondencyjne stają się praktycznym środkiem masowej, krótkiej komunikacji. W tym samym okresie rozwijają się pierwsze karty ilustrowane.
Traktat berneński tworzy Generalny Związek Pocztowy. Od 1878 roku organizacja nosi nazwę Światowego Związku Pocztowego (UPU), ułatwiając międzynarodową wymianę przesyłek.
Postęp fotografii i druku barwnego przyspiesza rozwój kart widokowych. Coraz częściej pokazują one miasta, uzdrowiska, zabytki, wydarzenia i sceny rodzajowe.
W Polsce rozpowszechnia się słowo „pocztówka”. Nazwę wybrano w konkursie ogłoszonym przy okazji wystawy kart pocztowych w Warszawie; tradycyjnie łączy się ją z Henrykiem Sienkiewiczem.
Kolejne administracje pocztowe dopuszczają rewers dzielony: jedna część służy na adres, druga na wiadomość. W Wielkiej Brytanii następuje to w 1902, a w USA w 1907 roku.
Trwa pierwsza „złota epoka” pocztówek. Karty są tanie, modne i masowo wysyłane, a album z widokówkami staje się popularnym elementem domu.
I wojna światowa ogranicza europejski handel i produkcję. Zmieniają się techniki druku; w USA popularność zdobywają karty z białą ramką, a później karty o fakturze przypominającej len.
Powstaje Postcrossing — internetowy projekt łączący osoby, które wysyłają i otrzymują tradycyjne pocztówki z całego świata.
Wskazówki pomagające ustalić wiek
Sprawdź rewers
Niedzielony tył, na którym wolno było wpisać wyłącznie adres, zwykle wskazuje na wcześniejszy okres. Wiadomość umieszczano wówczas na marginesie ilustracji.
Odczytaj stempel
Datownik daje najpewniejszą datę obiegu, ale nie zawsze datę wydania. Karta mogła czekać w szufladzie wiele lat przed wysłaniem.
Znajdź wydawcę
Nazwa firmy, numer serii, sygnatura fotografa i technika druku pomagają porównać kartę z katalogami oraz innymi egzemplarzami.
Obserwuj szczegóły widoku
Nazwy ulic, stroje, pojazdy, szyldy, linie tramwajowe czy nieistniejące budynki pozwalają zawęzić okres wykonania fotografii.
Ważne: data fotografii, data wydania karty i data jej wysłania mogą być trzema różnymi datami.
Najczęściej spotykane określenia
Co zachować na karcie obiegowej?
Znaczek jest tylko jednym z elementów historii przesyłki. Dla kolekcjonera równie ważne mogą być datowniki, stemple okolicznościowe, nalepki polecenia, oznaczenia cenzury, dopłaty, pieczęcie wojskowe i ślady zwrotu do nadawcy.
Pierwszy znaczek pocztowy świata wszedł do użycia w Wielkiej Brytanii 6 maja 1840 roku i przedstawiał królową Wiktorię.
Miał uniemożliwić ponowne użycie znaczka, lecz dziś pomaga ustalić miejsce, czas i niekiedy trasę przesyłki.
Znaczek pozostawiony na oryginalnej pocztówce zwykle zachowuje więcej informacji historycznych niż egzemplarz oddzielony od całości.
Na co zwracać uwagę przy zakupie?
- Narożniki i krawędzieZagięcia, rozwarstwienia oraz ubytki są zwykle najbardziej widoczne.
- Powierzchnia ilustracjiSprawdź zadrapania, przetarcia, plamy, wyblaknięcie i ślady po wilgoci.
- RewersKlej, taśma, odrywanie z albumu i wtórne zapiski mogą obniżyć walory kolekcjonerskie.
- KompletnośćPrzy kartach obiegowych znaczek, czytelny datownik i interesująca treść bywają zaletą, nie wadą.
- AutentycznośćReprint może być ciekawą pamiątką, ale powinien być opisany i przechowywany oddzielnie od oryginałów.
Jak bezpiecznie przechowywać pocztówki?
Karty chwytaj delikatnie za krawędzie. Przy bardzo cennych egzemplarzach pomocne są czyste rękawiczki nitrylowe.
Wybieraj koszulki i albumy przeznaczone do archiwizacji, bez PVC oraz szkodliwych plastyfikatorów.
Unikaj słońca, piwnic, strychów i gwałtownych zmian temperatury. Papier najlepiej czuje się w stabilnym, suchym miejscu.
Nie laminuj kart i nie naprawiaj ich zwykłą taśmą samoprzylepną. Takie zabiegi są trudne do odwrócenia.
Nadaj kartom numery i zapisuj miejscowość, wydawcę, obieg, datę, sposób nabycia oraz lokalizację w albumie.
Skan awersu i rewersu ułatwia wyszukiwanie, porównywanie oraz zabezpiecza informacje zapisane na karcie.
Jak zacząć kolekcjonowanie?
- 1Wybierz temat
Państwo, miejscowość, architektura, kolej, latarnie morskie, dawne granice albo karty obiegowe — wyraźny temat ułatwia budowanie spójnej kolekcji.
- 2Ustal zasady
Zdecyduj, czy zbierasz karty czyste, wysłane, współczesne, przedwojenne, czy wszystkie warianty danego widoku.
- 3Opisuj od początku
Prosty katalog zapobiega duplikatom i pozwala zachować wiedzę o pochodzeniu każdego egzemplarza.
- 4Wymieniaj się
Giełdy, kluby, aukcje i Postcrossing pomagają poznawać innych kolekcjonerów oraz rozwijać zbiór.
Ciekawostki i rekordy
Pocztówki są nie tylko pamiątkami z podróży. Bywały świadkami przełomowych wydarzeń, przedmiotami masowej mody, a nawet bohaterkami rekordów świata.
Milion pocztówek Mario Morby’ego
Rekord 1 000 265 pocztówek zebranych przez Brytyjczyka Mario Morby’ego trafił w 1989 roku do Księgi Rekordów Guinnessa. Akcja rozpoczęła się, gdy chory nastolatek zbierał karty na cele dobroczynne; później napłynęło ich jeszcze więcej.
Aktualnie publikowany rekord
Guinness podaje obecnie rekord Michaela Schefersa z Niemiec: 15 553 unikatowe pocztówki z mostami, zweryfikowane 28 lipca 2019 roku. To rekord kolekcji tematycznej złożonej z różnych kart.
Najdroższa i najstarsza
Ręcznie malowana karta wysłana w 1840 roku przez Theodore’a Hooka do samego siebie jest uznawana za najstarszą znaną pocztówkę obrazkową. W 2002 roku sprzedano ją za 31 758,75 funta — wówczas około 45 370 dolarów.
Polskie słowo „pocztówka”
Nazwę wybrano w Warszawie w 1900 roku w konkursie na polski odpowiednik karty korespondencyjnej. Zwycięską propozycję anonimowo zgłosił Henryk Sienkiewicz.
Śnieżka z 1873 roku
Za najstarszą widokówkę związaną z obecnymi ziemiami polskimi często uznaje się kartę z widokiem Śnieżki, datowaną na 23 lipca 1873 roku. Teren należał wówczas do Cesarstwa Niemieckiego.
Wiadomość pisało się na obrazie
Na wielu wczesnych kartach cały rewers był przeznaczony wyłącznie na adres. Nadawca musiał zmieścić wiadomość na awersie — często na niebie, wodzie albo jasnym marginesie ilustracji.
Niemiecka jakość druku
W czasie pierwszej złotej epoki wiele najbardziej efektownych kart drukowano w Niemczech. Tamtejsze zakłady słynęły z wysokiej jakości litografii, tłoczeń, złoceń i intensywnych kolorów.
Nie tylko miasta i krajobrazy
Kolekcjonerzy wybierają także karty kolejowe, wojskowe, sportowe, reklamowe, świąteczne, artystyczne, propagandowe, maksimum pocztówkowe, portrety, dawne zawody, katastrofy i wydarzenia historyczne.
Uwaga o rekordach: kwoty spotykane w starszych artykułach mogą różnić się przez kurs walut, cenę młotkową i doliczoną opłatę aukcyjną. Oficjalny rekord Guinnessa dla karty Theodore’a Hooka nie wynosi 710 000 dolarów.
Gdzie czytać dalej?
Daty i informacje historyczne w tym kompendium opracowano na podstawie materiałów instytucji zajmujących się historią poczty i kolekcjami muzealnymi.